×
  • آیا «اودیسه»ی نولان فیلم‌ای «ضد مدرن» است؟
    ای باد شرطه برخیر

  • کد نوشته: 1846
  • 29 آبان 1405
  • ای باد شرطه برخیر

    «گویا تاثیر برخی واکنش‌های شبه‌روشن‌فکری و غیرمنطقی صرفاً این است که حواس انسان مدرن را پرت کُنند و نگذارند نسبت به این ادراک جهانی و هول‌ناک به خودآگاهی کامل برسد که دنیای مدرن جسم‌ای بی جان و در حال سقوط است و هیچ نیروای مانع از سقوط آن نمی‌شود. بیماری‌هاای هست که مدتی طولانی نهفته می‌ماند و فقط وقتی آشکار می‌شود که اثر پنهانی آن‌ها تمام شده باشد. سقوط انسان در پیچ و خم ورطه‌ای که زمانی آن را به عنوان تمدن برتر تجلیل می‌کرد از این بیماری‌هاست».

    جولیوس اوولا / شورش علیه دنیای مدرن

    …

    «اودیسه» آشکارترین سفر کریستوفر نولان به ساحت اسطوره است؛ سفرای که فیلم نولان را در معرض هبوط به هاویه‌ی فیلم‌ای «ضد مدرن» قرار می‌دهد. اما آیا «اودیسه»ی نولان دچار چنان هبوط‌ای می‌شود؟

    1: اسطوره و نمادگرایی

    ساحت اسطوره، اصولا و اساسا، تا حداکثر ممکن آمیخته با نمادهای متعدد و متنوع است. این نمادها، از یک سو، در ساحت درونی انسان شکل می‌گیرند تا، از منظر افلاطونی، تبدیل به «دوکسا» شوند. اما «شکل‌گیری نمادها در ساحت درونی» به چه معناست؟

    انسان در مواجهه با ساحت بیرونی و عالم آفاق با چیزهاای مواجه می‌شود که علاوه بر خودنمونی دارای ویژه‌گی دیگرنمونی هستند. برای نمونه، کسی که با فدا کردن جان خود باعث نجات چندین کودک از خطر مرگ می‌شود، از یک سو، نمایش‌گرِ فعلِ نجات کودکان است و، از دیگر سو، نمایش‌گرِ دلالتِ آن فعل به اعلا مرتبه‌ی ایثار. در وجه اخیر، دلالتِ مذکور علاوه بر قابلیت ساختِ «معنا»، دارای قابلیت ساخت و پرداخت نماد است. در مورد مذکور، فردِ ناجی کودکان بدل به نمادِ ایثار می‌شود. اما مرجعیتِ ایجاد این نماد کجاست؟ به دیگر بیان، چه چیز یا چه کس تعیین می‌کُند که آن فردِ ناجی کودکان باید تبدیل به نماد ایثار شود؟ در این‌جا، پاسخ این است که مرجعیت ایجاد آن نماد چیزی جز ساحت درونی انسان نیست. به دیگر بیان، در چنین شرایط و مواردای، ساحت درونی انسان در ساخت و پرداختِ نماد دارای اصالت است.

    اما این تمام ماجرای ساخت و پرداخت نماد نیست. انسان در مواجهه با ساحت عینی و عالَم آفاق با چیزهاای مواجه می‌شود که از جانب مراجع‌ای جز ساحت درونی خوداش به عنوان نماد مطرح شده‌اند. برای نمونه، من در دوران تحصیل در مقطع ابتدایی بارها با این شرایط مواجه شدم که معلمان و مسئولان مدرسه این مدعا را مطرح می‌کردند که «رئیس‌علی دلواری نماد مبارزه با استعمار است». من، در آن دوران، نمی‌دانستم، و نمی‌توانستم بدانم، که رئیس‌علی دلواری کیست، استعمار چیست و مبارزه با استعمار به چه معناست. در چنین شرایطی، با نمادای از پیش ساخته و پرداخته مواجه هستیم که محصول مواجهه‌ی مستقیم و اصیلِ ساحت درونی ما با ساحت عینی و عالَم آفاق نیست. بنابراین، انسان، از یک سو، در مواجهه‌ی مستقیم ساحت درونی خود با ساحت بیرونی اقدام به ساخت و پرداخت نماد می‌کُند و، از دیگر سو، در همان مواجهه، با نمادهای ساخته و پرداخته شده از جانب نیروهای مختلف موجود در ساحت زیست اجتماعی مواجه می‌شود.

    پیش از این، گفتیم که نمادهای ساخته و پرداخته شده در ساحت درونی انسان، از منظر افلاطونی، تبدیل به «دوکسا» می‌شوند. افلاطون قائل به تفکیک «عالَم محسوسات» از «عالَم معقولات» بود. در «عالَم محسوسات» انسان به نوع‌ای از باور می‌رسد که محصول و معلول مواجهه‌ی مستقیم با ساحت عینی و عالَم آفاق است اما بهره‌ای از ابتنا و اتکا بر «حقیقت» ندارد. به دیگر بیان، انسان در این شرایط آن‌چه می‌بیند را بدون ارزیابی دقیق و عمیقِ عقلانی «حقیقت» می‌پندارد و آن را به مثابه باور می‌پذیرد. افلاطون این نوع «پندار» را «ایکاسیا» می‌نامد. اما در مرتبه و شرایط‌ای دیگر، انسان گام‌ای از ورطه‌ی «ایکاسیا» بیرون می‌گذارد و در شرایط مواجهه‌ی مستقیمِ مبتنی بر تجربه‌ی مشهود و ملموس با ساحت عینی قرار می‌گیرد. در این‌جا، انسان با واقعیت‌ای مواجه است که گمان می‌کُند حقیقتِ آن را دریافته اما، چون نیک بنگری، چنین نیست. برای نمونه، بر اساس «تمثیل غار» افلاطون، در این شرایط انسان «سایه» را حقیقت نمی‌پندارد بلکه به این مرتبه از آگاهی رسیده که واقعیت‌ای وجود دارد که باعث ایجاد آن سایه شده است و می‌کوشد تا آن واقعیت را دریابد و بشناسد. افلاطون این نوع باور را «پیستیس» می‌نامد. اما «ایکاسیا» و «پیستیس» هر دو ساخته و پرداخته‌ی مواجهه‌ی انسان با «عالَم محسوسات» هستند. افلاطون مجموعه‌ی باورها در این مرتبه، «ایکاسیا» و «پیستیس»، را «دوکسا» می‌نامد.

    اما در «عالَم معقولات»، افلاطون به وجود دو نوع باور قائل است. نخست «دیانویا» که باورای است مبتنی بر استدلالات و استنتاجاتِ مبتنی بر مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌ها. دو دیگر، «نوئسیس» که حقیقتِ متصل به «مُثل» است و در پسِ تمامی ظواهر و سطوح ما را به حقیقت اعلا و بنیادین می‌رساند. افلاطون مجموعه‌ی باورها در این مرتبه، «دیانویا» و «نوئسیس»، را «اپیستمه» می‌نامد. افلاطون «اپیستمه» را برتر از «دوکسا» می‌نشاند و آن را باورای موجه می‌داند.

    اما چرا نمادهای ساخته و پرداخته در ساحت درونی انسان از جنس و سنخ «اپیستمه» نیستند؟ به این علت که آن نمادها پل‌ای هستند میان ذهن انسان با حقیقت اعلا و بنیادین. برای نمونه، در همان نمونه‌ی مرگ آن فرد در راستای نجات جان کودکان، انسان می‌تواند در ساحت درونی خود آن فرد را نماد ایثار بداند اما، به رغم آگاهی انسان از  موجودیت و موضعیتِ ایثار، تبدیل آن فرد به نمادِ ایثار لزوما باعث فهم و درک و دریافت حقیقتِ ایثار نمی‌شود. به دیگر بیان، نمادای که دلالت بر ایثار دارد لزوما بیان کننده‌ی حقیقتِ ایثار نیست. و چون چنین است، نمادِ ایثار از جنس و سنخ «دوکسا» است اما آن باورای که دست ما را دستِ حقیقتِ ایثار می‌گذارد را می‌توان از جنس و سنخ «اپیستمه» دانست.

    اینک، این پرسش مطرح است که چرا ساحت اسطوره، اصولا و اساسا، تا حداکثر ممکن آمیخته با نمادهای متعدد و متنوع است؟

    هدف اصلی و اساسی انسان از ساخت و پرداخت اسطوره، چیزی جز شناخت جهان، خود و نیروهای دارای سلطه و سیطره بر ساحت زیست فردی و اجتماعی‌اش نیست. انسان پس از «شناخت اسطوره‌ایِ» آن‌گونه نیروها گام در وادی تلاش در راستای ارتباط با آن نیروها و تاثیرگذاری بر آن‌ها می‌گذارد و بر اساس این تلاش است که اقدام به ساخت و پرداخت آیین‌ها و نمادها می‌کُند. در این‌جا به بحث درباره ارتباط «آیین» با اسطوره نمی‌پردازیم، اما درباره ارتباط میان اسطوره و نماد این نکته دارای اهمیت است که نمادسازی و نمادگرایی در عرصه‌های مختلف دارای کارکردهای متعدد و متنوع‌ای است. اما در ساحت اسطوره باید به این نکته توجه داشت که انسان در مواجهه‌ی نخستین و بی واسطه‌ی ساحت درونی‌اش با ساحت عینی و عالَم آفاق از توان و امکان دست‌یابی به شناختِ بسیاری از وقایع و رویدادها و نسبت‌ها و مقولات و موجودات و… برخوردار نبوده است. اما اگر چنین است، چگونه می‌توان پذیرفت که همان انسان، با همان امکانات و توانایی‌های موجود در ساحت درونی‌اش، از توان و امکان ساخت و پرداخت اسطوره در راستای کسب آن شناخت برخوردار بوده است؟ پاسخِ قابل اعتنا و دارای اعتبارای که به این‌گونه پرسش‌ها داده می‌شود این است که باید میان «شناخت اسطوره‌ای» با سایر «شناخت‌ها» تفاوت و تمایز قائل شد. انسان، از ابتدای مواجهه با این جهان تا زمانه‌ی اکنون، در پی کسب «شناخت» از ساحت عینی و عالَم آفاق و نیروهاای بوده که بر ساحت زیست و فردای‌اش سلطه و سیطره داشته‌اند. اما در مقاطع‌ای از تاریخ، ابزار اصلی و اساسی کسب آن‌گونه «شناخت» برای انسان چیزی جز اسطوره نبوده است. با توجه به این مسئله، آن‌چه به عنوان «شناخت اسطوره‌ای» مطرح می‌شود، در مقاطع‌ای از تاریخ، نه تنها از منظر «دوکسا» بلکه از منظر «اپیستمه» قابل اعتنا و دارای اعتبار بود. آن نوع «شناخت»، با توجه به معنا و مبنای «نوئسیس»، مبتنی بر گذارای معرفتی از سطح به عمق بود. در راستای این نوع گذار بود که نماد از اهمیت‌ای معرفتی (Epistemic) برخوردار می‌شد. مراد از «اهمیت معرفتی» این است که، در ساحت مذکور، نماد دارای کارکردِ دلالت بر حقیقت اعلا بود. به دیگر بیان، در ساحت مذکور، نماد، در مسیر تحصیل شناخت، پل‌ای بود میان ساحت درونی انسان با اسطوره؛ پل‌ای که بر رودخانه‌ی ساحت عینی و عالم آفاق ساخته می‌شد.

    بر اساس آن‌چه مطرح کردیم، پُرپیداست که اسطوره نیز، اصولا و اساسا، خود پل‌ای است میان ذهن انسان با حقیقت اعلا. و چون چنین است، در ساحت «شناخت اسطوره‌ای»، اهمیت معرفتیِ نماد این است که انسان را در مسیر کسب حقیقت اعلا قرار می‌دهد؛ مسیرای که ساحت درونی انسان را، ابتدا، به اسطوره و، از آن‌جا، به حقیقت اعلا می‌رساند. بر همین اساس است که، همان‌گونه که نشان دادیم، نماد، از آن‌جهت که نماد است، از منظر معرفتی، در وادی «دوکسا» قرار می‌گیرد اما پس از نهادن دست ما در دست اسطوره است که باعث دست‌یابی ما به «اپیستمه» می‌شود.

    2: «شناخت اسطوره‌ای» علیه «شناخت علمی»

    کریستوفر نولان در فیلم «اودیسه» گام در وادی استفاده از «شناخت اسطوره‌ای» می‌گذارد. علت اصلی این نوع مواجهه‌ی نولان با ساحت اسطوره چیزی جز دو مورد نیست. نخست، جذابیت روایی و بصریِ نمایش ساحت اسطوره در مدیوم سینما، دو دیگر، نمایش ارتباط میان «شناخت اسطوره‌ای» با «شناخت علمی»؛ به مثابه منبع اصلی «شناخت» در جهان جدید و دوران مدرن.

    نولان به این مدعای مطرح در جهان جدید توجه دارد که «شناخت علمی نه تنها کمکی به آسایش و آرامش انسان نکرده بلکه باعث ایجاد آفات و خطرات فراوان برای انسان و جهان شده است». نولان در «اودیسه» نشان می‌دهد که «شناخت اسطوره‌ای»، در جهان قدیم، «شناخت»‌ای بود آمیخته با مدعیات‌ای درباره حفاظت و حراست از نوع انسان. اما این پایان ماجرا نبود. انسان، در جهان قدیم، از این توان و امکان برخوردار بود که همان «شناخت اسطوره‌ای» را به گونه‌ای در راستای اهداف و منافع خود قرار دهد که بدل به وسیله‌ای در راستای نابودی دیگری و دیگران شود. به دیگر بیان، گویا زمامِ «شناخت اسطوره‌ای» در دستان امیال و خواسته‌های انسان قرار داشته است. برای نمونه، انسان از این امکان برخوردار بود که، ورای ساحت انتولوژیک، «پوزئیدون» (خدای دریا و…) را، به مثابه اسطوره، خداای بداند که در مقام حفاظت و حراست از نوع انسان است، یا هم‌او را خداای بداند که در مقام حفاظت و حراست از گروه‌ای از انسان‌ها و در مقام مخالفت و عداوت با گروه دیگری از انسان‌ها است. در این‌جا نکته‌ی قابل توجه این است که «پوزئیدون» ساخته و پرداخته‌ی تمامی انسان‌ها نبود بلکه ساخته و پرداخته‌ی گروه‌ای از انسان‌ها در منطقه‌ای خاص با فرهنگ و تمدن‌ای خاص بود. بر این اساس، «شناخت اسطوره‌ای» ابتنا و اتکا خود را بر وجوه اقلیمی و تمدنی و فرهنگی به نمایش می‌گذاشت. اما در همین وجوه خاصِ اقلیمی و فرهنگی و تمدنی نیز، همان‌گونه که اشاره شد، انسان در راستای امیال و خواسته‌های خود از توان و امکان بهره‌برداری‌های متعدد و متنوع از «شناخت اسطوره‌ای» برخوردار بود.

    اما درباره آن‌چه به عنوان «شناخت علمی» در جهان جدید و دوران مدرن مطرح می‌شود این مسئله همواره مطرح بوده که این نوع شناخت از منظر کلی (universal) و عام (general) دارای چه نوع اعتبار و وجاهت‌ای است. یکی از مباحث مربوط به این مسئله، و توابع و توالی فراوان آن، این است که آیا «شناخت علمی» در گرو وجوه اقلیمی و تمدنی و فرهنگی است؟ برای نمونه، اگر، بر اساس «شناخت اسطوره‌ای»، گروه‌ای تاثیرگذاری «پوزئیدون» بر ساحت زیست فردی و اجتماعی انسان را می‌پذیرند و گروه‌ای دیگر آن‌گونه تاثیرگذاری را نمی‌پذیرند، آیا بر اساس «شناخت علمی» نیز می‌توان از این مدعا دفاع کرد که عده‌ای تاثیرگذاری‌های علوم تجربی در عرصه‌هاای چون بهداشت و درمان و سامان زیست اجتماعی را می‌پذیرند و عده‌ای دیگر آن تاثیرگذاری‌ها را، به علل اقلیمی و فرهنگی و تمدنی، نمی‌پذیرند؟

    پاسخ به این‌گونه پرسش‌های بنیادین از وادی توجه به این نکته‌ی مهم می‌گذرد که در عرصه‌ی «شناخت اسطوره‌ای» منبعِ اقلیمی و فرهنگی و تمدنیِ ایجاد و پیدایش آن نوع شناخت، دارای حجیت و اعتبارِ معرفتی است. برای نمونه، در روایت‌های اسطوره‌ایِ آتنی، در یونان باستان، منابعِ اقلیمی و فرهنگی و تمدنیِ پذیرفته شده‌ی «شناخت اسطوره‌ای» به گونه‌ای بود که آن منابع لزوما در سایر نقاط جهان قابل اعتنا و دارای اعتبار نبود. در نمونه‌ای دیگر، در سرزمین و در مقطع تاریخیِ پیدایش اسلام، عرب با اسطوره‌ای به نام «وادی عبقر» مواجه بود؛ مکان‌ای که محل زیستِ جنیان بود. از دیگر سو، عرب بر این باور بود که شاعران با جنیان در ارتباط هستند و «وادی عبقر» محل الهام شعر به شاعران است. این نوع دیدگاه اسطوره‌ای در ساخت و پرداخت «وحی»، در اسلام، بسیار تاثیرگذار بود. نصر حامد ابوزید در همین زمینه می‌نویسد: «ارتباط دو پدیده‌ی “شعر” و “کهانت” با جن در اندیشه و نگرش عربی، و لازمه‌ی آن یعنی اعتقاد عرب‌ها به امکان ارتباط بشر با جن، مبنای فرهنگی پدیده‌ی وحی است… وحی (قرآن) پدیده‌ای جدا از واقعیت یا به منزله‌ی جهش از واقعیت و خرق قوانین آن نبوده، بلکه بخشی از مفاهیم آن فرهنگ و برآمده از قراردادها و باورهای آن است. عرب‌ای که می‌توانست هم‌سخنی جن با شاعر و الهام شعر به او را درک کُند… دیگر پذیرش نزول فرشته و سخن گفتن او با بشر در نظرش ناممکن نبود». تاکید ابوزید بر «مبنای فرهنگی پدیده‌ی وحی» از این‌جهت دارای اهمیت است که، در بحث ما، بیان‌گر مبانی اقلیمی و فرهنگی و تمدنیِ «شناخت اسطوره‌ای» است. در عرصه‌ی «شناخت اسطوره‌ای» در یونان باستان نمونه‌ای مشابه «وادی عبقر» را می‌توان سراغ گرفت؛ «کوه پارناسوس». در هر دو مورد (وادی عبقر  و کوه پارناسوس)، به رغم وجود هسته‌ی موضوعیِ مشابه و مشترک، می‌توان دریافت که وجوه اقلیمی و فرهنگی و تمدنی چگونه در ساخت و پرداخت «شناخت اسطوره‌ای» تاثیرگذار و تعیین کننده هستند.

    اما، در سوی دیگر ماجرا، این پرسش را مطرح کردیم که آیا در عرصه‌ی «شناخت علمی» نیز می‌توان از نقش تاثیرگذار و تعیین کننده‌ی آن وجوه اقلیمی و فرهنگی و تمدنی در ساخت و پرداخت «شناخت علمی» دفاع کرد؟ پیش از این، به نمونه‌ی نقش علوم تجربی در عرصه‌هاای چون بهداشت و درمان و سامان زیست اجتماعی اشاره کردیم. پُرپیداست که انسانِ جهان جدید بر اساس موازین و معاییر علوم تجربی بخش مهم‌ای از منابع معرفتی خود را ایجاد و تقویت کرده است. اما این منابع معرفتی، به رغم خاستگاه‌های مشخص اقلیمی و فرهنگی و تمدنی، از نوع‌ای شمول و فراگیری برخوردارند که شباهت‌ای با «شناخت اسطوره‌ایِ» دارای خاستگاه‌های معرفتیِ اقلیمی و فرهنگی و تمدنی ندارند. با توجه به این موارد، «شناخت علمی» از آن‌گونه ارتباطات و آمیخته‌گی‌ها با نمادسازی و نمادگرایی برخوردار  نیست.

    3: نیاز انسان مدرن به «بازگشت به خانه»

    بسیاری از تحلیل‌ها و بررسی‌ها و ارزیابی‌ها درباره فیلم «اودیسه» بر این مدار و محور ارائه شده‌اند که نولان در این فیلم بر آن است تا نشان دهد که همان‌گونه که اودیسیوس بر اساس «شناخت اسطوره‌ای» توانست به فهم و درک و دریافت‌ای عمیق از خود، دیگران، جهان و نیروهای دارای سلطه و سیطره بر ساحت زیست فردی و اجتماعی انسان برسد، انسان جهان جدید نیز می‌تواند به چنان فهم و درک و دریافت‌ای برسد. اما، در این‌جا، پرسش بنیادین این است که انسان جهان جدید بر اساس کدام فرآیندِ «شناخت» می‌تواند به چنان فهم و درک و دریافت‌ای برسد؟ بر اساس «شناخت اسطوره‌ای» یا «شناخت علمی»؟ پاسخ غالب، و بسیار خطرخیزای که مطرح می‌شود این است که «اودیسه»ی نولان به ما نشان می‌دهد مسیر رسیدن به آن فهم و درک و دریافت از وادی ابتنا و اتکا بر «شناخت اسطوره‌ای» نه تنها هم‌چنان فراخ و هموار است بلکه بسیار مفیدتر و کارآمدتر از «شناخت علمی» است. به دیگر بیان، قائلین به این دیدگاه، بر این نظر هستند که «اودیسه»ی نولان فیلم‌ای است برای نمایش دفاع از «شناخت اسطوره‌ای» و ترجیح آن بر «شناخت علمی»؛ شناخت‌ای که، برای انسان و جهان، فرجام‌ای جز آفت و خسارت نداشته است. بر اساس این دیدگاه، اودیسیوس نماد انسان جهان جدید است که با اتکا بر «شناخت علمی» توانست به فتح دروازه‌های علم و تکنولوژی بپردازد؛ فتح‌ای چون فتح تروآ. اما، در ادامه، همان «انسان» به این نتیجه رسید که، برای کسب آرامش و آسایش‌ای که پیش از فتح مذکور داشت، سخت نیازمندِ «بازگشت به خانه» است؛ «خانه» به مثابه جهان مبتنی بر «شناخت اسطوره‌ای». بر این اساس، قائلین به این دیدگاه، «اودیسه»ی نولان را فیلم‌ای «ضد مدرن» می‌دانند. برای قائلین به این دیدگاه، صحنه‌های سرشار از خشونت و کشتار و ویران‌گری در فیلم یادآورِ شدت و وسعت بسیار بیش‌تر خشونت‌ها و کشتارها و ویران‌گری‌ها در جهان جدید و دوران مدرن است. علاوه بر این، از جانب همان جماعت این مدعا مطرح می‌شود که «عشق» به مثابه یکی از مهم‌ترین عواملِ نجات‌بخشِ اودیسیوس، اصولا و اساسا، در جهان جدید و دوران مدرن، بر اساس تکیه و تاکید بیش از حد بر «شناخت علمی» ، قدرت نجات بخشی‌اش را از دست داده است.

    طرح و ارائه و بسط این نوع دیدگاه، در زمانه‌ی اکنون، از یک سو، مبتنی بر جهالت و بلاهت و، از دیگر سو، مبتنی بر تداوم عداوت با مبانی مدرنیسم است. قائلین به آن نوع دیدگاه مدعیات‌ای فراوان‌ای مطرح می‌کُنند که بسیاری از آن‌ها دارای خاستگاه‌ها و پشتوانه‌هاای آزمون‌ناپذیر و ابطال‌ناپذیر هستند. و چون چنین است، ما گام در وادی موافقت یا مخالفت با آن نوع مدعیات نمی‌گذاریم. اما مهم‌ترین مدعای حضرات، همان‌گونه که اشاره شد، ترجیح «شناخت اسطوره‌ای» بر «شناخت علمی»، و طرح این مدعاست که «شناخت علمی» فرجام‌ای جز آفت و خسارت برای انسان و جهان نداشته است. قائلین به این دیدگاه، در راستای توجیه مدعیات خود، بر اساس عادت مالوف و طریق معروفِ انسان جهان قدیم، دست به دامن نمادسازی و نمادگرایی می‌شوند. برای نمونه، در صور این مدعا می‌دمند که «اسب تروآ» نماد علوم تجربی است که انسان با پناه گرفتن در متن و بطن آن اقدام به فتح دروازه‌های تمدن جدید کرد. پیش از این نشان دادیم که این نوع نمادسازی‌ها و نمادگرایی‌ها از ملزومات بنیادین «شناخت اسطوره‌ای» است. فیلم اخیر نولان اگرچه می‌تواند مسیر را برای طرح این نوع مدعیات فراخ و هموار کند اما فیلم‌ای نیست که آبِ اعتباربخشی به آسیاب دیدگاه‌های «ضد مدرن» بریزد. اما چرا؟

    4: چه لشکرهاای با چه هدفی در «اسب تروآ» پنهان شده‌اند؟

    نولان در «اودیسه» نشان می‌دهد که «شناخت اسطوره‌ای»، با مشخصات و مختصات‌ای که پیش از این نشان دادیم، از یک سو، بر صحنه‌ی واقعیات ملموس و مشهود تاریخی ورای شعارها و مدعیات آیینی، نمی‌تواند باعث حفاظت و حراست از نوع انسان شود و، بر اساس ابتنائات اقلیمی و فرهنگی و تمدنی، دارای قابلیتِ ویران‌گر و آفت‌بارِ مرزسازی‌های ایدئولوژیکِ مبتنی بر «خودی و غیرخودی» است. از دیگر سو، «شناخت اسطوره‌ای» شناخت‌ای است تخته‌بند امیال و خواسته‌های برخی افراد و مناسبات «قدرت». این نوع دیدگاه را، بر اساس همین دو نوع مدعا، در جهان جدید و دوران مدرن در چهار اردوگاه می‌توان سراغ گرفت:

    • سوسیالیسم و مارکسیسم و کمونیسم
    • اسلام گرایی
    • آنارشیسم
    • پُست مدرنیسم

    بر همین اساس است که در هر چهار اردوگاه مذکور، به رغم تلاش فراوان متولیان آن در راستای سازگار نشان دادن خود با علوم تجربی و «فلسفه‌ی جدید»، گرایش‌ای آشکار به «شناخت اسطوره‌ای» قابل مشاهده است. در میان این چهار اردوگاه، دو اردوگاه از یک سوی بامِ مدعای «شناخت علمی» و دو اردوگاه از سوی دیگر همان بام سقوط کرده‌اند. اردوگاه سوسیالیسم و مارکسیسم و کمونیسم شانه به شانه‌ی اردوگاه اسلام‌گرایی سال‌ها بر آن بودند تا «شناخت علمی» را بدل به ابزارای کُنند در راستای توجیه برتری ارزشیِ گروه‌ای از انسان‌ها بر دیگران. متولیان این دو اردوگاه در این کار بودند که «شناخت علمی» را به گونه‌ای آلوده به ایدئولوژیک‌اندیشی کُنند که نتیجه‌ی آن برتری ارزشیِ طبقه‌ی کارگر و مسلمانان بر سایر انسان‌ها باشد. این نوع تلاش، البته که تحت لوای شعارهای «برابری ‌طلبانه‌ی مبتنی بر اعتقاد به کرامت ذاتی انسان» انجام می‌شد. در سوی دیگر ماجرا، متولیان دو اردوگاه آنارشیسم و پُست مدرنیسم بر آن بودند تا «شناخت علمی» را بدل به ابزارای کُنند در راستای برداشتن انواع و اقسام مرزها میان تمامی انسان‌ها. فرجام محتوم این نوع تلاش حضرات نیز چیزی نبود جز نابودی دولت، خانواده، نظام رسمی آموزش، نظام حقوقی و قضایی و… در تمامی نقاط جهان. هر چهار اردوگاه، در راستای اهداف مذکور، همان‌گونه که اشاره شد، سخت نیازمند «شناخت اسطوره‌ای» بودند. به دیگر بیان، متولیان هر چهار اردوگاه، ابتدا پشت نقاب «شناخت علمی» اقدام به التقاط ایدئولوژیک میان «شناخت علمی» و «شناخت اسطوره‌ای» کردند و، در ادامه، وقتی جهان با فرجام محتوم و منحوس آن نوع التقاط مواجه شد، متولیان هر چهار اردوگاه در صور این مدعا دمیدند که آن فرجام، چیزی جز فرآورده‌ی «شناخت علمی» نبوده است. و چون چنین است، باید از شرّ آفات و خسارات «شناخت علمی» به آغوشِ آغشته به آسایش و آرامشِ «شناخت اسطوره‌ای» پناه بُرد.

    5: رقص بر خاکستر مدرنیسم

    قائلین به دیدگاه مذکور، کشتی اودیسیوس و یاران‌اش را نمادای از «انسان» می‌دانند که در میان طوفان‌ها و گرداب‌های جهان جدید و دوران مدرن در حالِ غرق در اعماق دریای هدم و هلاک است. هم‌ایشان بر این باوراند که این «کشتی شکسته‌گان» را فقط و تنها فقط «باد شرطه‌ی» توسل و تمسک به «شناخت اسطوره‌ای» می‌تواند به ساحل نجات برساند. اما تمامی این روایت‌ها و داستان سرایی‌های مبتنی بر نمادسازی و نمادگرایی، ریشه جز در خاک همان «شناخت اسطوره‌ای» ندارد؛ «شناخت»ای که سال‌هاست در التقاط با «شناخت علمی» باعث ایجاد انواع آفات و خسارات برای جهان و انسان شده و همواره از این توان و امکان برخوردار است که با نفوذ به ذهن و ضمیر افراد ناآزموده، «شناخت علمی»را علت و عامل اصلی آن آفات و خسارات بنامد و بداند. اگر بخواهیم به زبان و بیان این جماعت سخن بگوییم، جماعت مذکور، در راستای حمله‌ای دوباره به جهان جدید و دوران مدرن، «اودیسه»ی نولان را بدل به «اسب تروآ» کرده‌اند؛ در متن و بطن آن پناه گرفته‌اند تا از دروازه‌ی مدرنیسم گذر کرده و شهر را به آتش بکِشند. و این خطرای بسیار نزدیک و بسیار جدی است. دروازه‌های جهان جدید و دوران مدرن را نباید به روی کسانی گشود که با سلاح «شناخت غیرعلمی» در متن و بطن «اسب تروآ» پنهان شده‌اند. این جماعت تا بر خاکستر مدرنیسم پایِ فتح و فَرَح نکوبند آرام نخواهند گرفت.

            


       

    در همین زمینه...

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *